22 paź 2026
Toksykologia
„Toksykologia” – seminarium
Autor: Karina Sommerfeld-Klatta
Charakterystyka:
Seminarium jest kompleksowym przeglądem zagadnień współczesnej toksykologii, ze szczególnym uwzględnieniem podstaw diagnostyki toksykologicznej oraz omówieniem toksyczności wybranych substancji odpowiedzialnych za ostre i przewlekłe zatrucia.
Seminaria obejmują tematykę analityki toksykologicznej ze szczegółowym omówieniem zadań i kierunków analizy toksykologicznej, znaczenia badań toksykologicznych, roli toksykologa w procesie diagnostycznym (procedura zlecenia badania, dobór materiału, nadawanie trybu badania), procedurami metodologicznymi (podział na metody jakościowe i potwierdzające), zasadami raportowania badań z obowiązkiem zgłaszania wartości krytycznych i znaczeniem porady diagnostycznej. Zaprezentowana zostanie struktura zatrucia (badanie przedmiotowe i podmiotowe, toksydromy i ich różnicowanie).
Następnie omówiona zostanie m.in. hepatotoksyczność paracetamolu, nefrotoksyczność antybiotyków aminoglikozydowych (gentamycyna), kardiotoksyczność leków przeciwdepresyjnych (amitryptylina) wraz z czynnikami warunkującymi ich toksyczność (czynniki fizykochemiczne, biologiczne i środowiskowe). Temat ten zostanie uzupełniony istotnymi dla zatruć zaburzeniami biochemicznymi monitorowanymi w ich przebiegu (zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej). Następnie w ramach toksykologii szczegółowej zostaną omówione wybrane mechanizmy działania toksycznego, objawy, algorytmy postępowania zatruć: gazami (tlenek węgla, siarkowodór, fosforowodór), rozpuszczalnikami w tym alkohole alifatyczne - etanol i alkohole niespożywcze (metanol, izopropanol i glikol etylenowy) oraz węglowodory aromatyczne (benzen, benzo[a]piren, toluen), toksynami naturalnymi (grzyby: muchomor sromotnikowy, rośliny: tojad, pokrzyk wilcza jagoda), lekami (salicylany, dekstrometorfan) oraz substancjami psychoaktywnymi (amfetamina oraz jej pochodne, kannabinoidy, opiaty). Seminaria zostaną zakończone omówieniem najbardziej aktualnych problemów związanych z zanieczyszczeniami identyfikowanymi w żywności i przedmiotach codziennego użytku (metale ciężkie – ołów, azotany, bisfenol A).
Struktura seminarium:
Przedstawiony program szkoleń jest podzielony na 6 modułów tematycznych tj. 8 godzin dydaktycznych. Seminarium jest realizowane w ciągu jednego dnia, w 100% stacjonarnie i jest przeznaczone dla grupy liczącej średnio 25 osób.
| Moduł | Temat | Czas |
|---|---|---|
| I | Organizacja i funkcjonowanie medycznego laboratorium diagnostycznego/pracowni toksykologicznej wykonujących badania toksykologiczne. Wskazania do wykonywania badań toksykologicznych | 45 minut |
| II | Narządowe skutki działania ksenobiotyków w zakresie ostrych zatruć i ekspozycji zawodowej | 90 minut |
| III | Zaburzenia biochemiczne w ostrych i przewlekłych zatruciach | 45 minut |
| IV | Zatrucia gazami, rozpuszczalnikami i toksynami naturalnymi | 90 minut |
| V | Zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi u dzieci i młodzieży | 45 minut |
| VI | Aktualne problemy związane z zanieczyszczeniami chemicznymi w żywności i przedmiotach codziennego użytku | 45 minut |
Szczegółowy opis tematów:
Temat 1. Organizacja i funkcjonowanie medycznego laboratorium diagnostycznego/pracowni toksykologicznej wykonujących badania toksykologiczne. Wskazania do wykonywania badań toksykologicznych [45 minut]
- organizacja pracy w medycznym laboratorium diagnostycznym/pracowni toksykologicznej wykonujących badania toksykologiczne,
- wskazania kliniczne do wykonania badań toksykologicznych (zlecenia badania, tryb badania),
- procedury metodologiczne (podział stosowanych metod: przesiewowe i potwierdzające, zalety i ograniczenia),
- struktura i przebieg ostrego zatrucia (toksydromy, badanie przedmiotowe i podmiotowe),
- współpraca z oddziałami toksykologicznymi (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej),
- rola diagnostyki laboratoryjnej w procesie leczenia (raportowanie wyników badań, zgłaszanie wartości krytycznych, ustandaryzowany język wymiany danych – LOINC CODE),
- dobór badań toksykologicznych, materiału i metod analitycznych w zależności od przebiegu zatrucia – analiza 3 przykładowych toksydromów z wybranych przypadków
Temat 2. Narządowe skutki działania ksenobiotyków w zakresie ostrych zatruć i ekspozycji zawodowej [90 minut]
- hepatotoksyczność paracetamolu (oznaczenie paracetamolu 3298-7, potwierdzenie zatrucia, ocena uszkodzenia wątroby: aminotransferaza alaninowa 1742-6 i asparaginianowa 1920-8, wskaźnik INR 6301-6, gazometria krwi tętniczej 24336-0, stężenie mleczanów 2524-7),
- nefrotoksyczność antybiotyków aminoglikozydowych (oznaczenie gentamycyny 47109-4, potwierdzenie zatrucia, ocena uszkodzenia nerek: kreatynina 2160-0 i mocznik 3094-0, badanie ogólne moczu 24357-6, poziom elektrolitów: potas 2823-3 i sód 2951-2),
- kardiotoksyczność leków przeciwdepresyjnych (oznaczenie amitryptyliny 3333-2, potwierdzenie zatrucia, ocena uszkodzenia mięśnia sercowego: poziom elektrolitów: potas 2823-3, magnez 2601-3, wapń 17861-6, gazometria krwi tętniczej 24336-0, troponina T 67151-1 i I 10839-9),
- standard stosowania LOINC w zakresie wybranych parametrów toksykologicznych i biochemicznych, znaczenie kodów dla przesyłania wyników,
- współpraca ze zleceniodawcą badania m.in. lekarz, personel medyczny (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej),
- ocena wybranych uszkodzeń narządowych w zależności od czasu jaki minął od ekspozycji, różnicowanie przyczyn zaburzeń – analiza 3 przykładowych sprawozdań z wybranych przypadków.
Temat 3. Zaburzenia biochemiczne w zatruciach [45 minut]
- zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej (kwasica metaboliczna z wysoką luką anionową – mechanizm i przykłady; kwasica metaboliczna z prawidłową luką anionową – mechanizm i przykłady, zasadowica i kwasica oddechowa – mechanizm i przykłady, zaburzenia mieszane – mechanizm i przykłady),
- znaczenie kodów LOINC w zakresie parametrów równowagi kwasowo-zasadowej: gazometria krwi tętniczej (LOINC 24336-0 w tym pH 2744-1, pCO2 2019-8, pO2 2703-7, HCO3- 1960-4, BE 1925-7) i innych badań biochemicznych: stężenie mleczanów 2524-7, poziom elektrolitów: potas 2823-3 i sód 2951-2, chlorki 2075-0, glukoza 2345-7),
- zaburzenia wodno-elektrolitowe (zaburzenia sodu, potasu, wapnia, magnezu i/lub równowagi wodnej – mechanizm i przykłady),
- standard stosowania LOINC (poziom sodu 2951-2 i potasu 2823-3, chlorki 2075-0, wapń 17861-6, magnez 2601-3, glukoza 2345-7, kreatynina 2160-0, mocznik 3094-0, osmolalność 2692-2, gazometria tętnicza 24336-0, stężenie mleczanów 2524-7),
- współpraca ze zleceniodawcą badania m.in. lekarz, personel medyczny (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej)
- ocena wybranych zaburzeń w zależności od czasu jaki minął od ekspozycji, różnicowanie przyczyn zaburzeń – analiza 3 przykładowych sprawozdań z wybranych przypadków.
Temat 4. Zatrucia gazami, rozpuszczalnikami i toksynami naturalnymi [90 minut]
- mechanizmy toksycznego działania: gazy (tlenek węgla, siarkowodór, fosforowodór) rozpuszczalniki (etanol i alkohole niespożywcze: metanol, izopropanol i glikol etylenowy) oraz węglowodory aromatyczne (benzen, benzo[a]piren, toluen); toksyny naturalne (grzyby: muchomor sromotnikowy; rośliny: tojad, pokrzyk wilcza jagoda),
- obraz kliniczny wybranych zatruć,
- diagnostyka laboratoryjna i algorytmy postępowania,
- standard stosowania LOINC w zakresie wybranych parametrów toksykologicznych (m.in. karboksyhemoglobina 20563-3, etanol 5643-2, metanol 5693-7, glikol etylenowy 5546-7, izopropanol 5669-7, benzen 11497-5, toluen 9638-8 i ich metabolity, α i γ-amanityna 74104-1),
- współpraca ze zleceniodawcą badania m.in. lekarz, personel medyczny (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej)
- omówienie studium przypadku i sprawozdania z wybranych przykładów.
Temat 5. Zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi u dzieci i młodzieży [45 minut]
- epidemiologia zatruć w populacji pediatrycznej,
- najczęściej stosowane leki i substancje psychoaktywne (salicylany i dekstrometorfan, amfetamina oraz jej pochodne, kannabinoidy, opiaty),
- aspekty społeczne i diagnostyczne omawianych zatruć,
- obraz kliniczny wybranych zatruć,
- diagnostyka laboratoryjna i algorytmy postępowania,
- standard stosowania LOINC w zakresie wybranych parametrów toksykologicznych (m.in. salicylany 4024-6, dekstrometorfan 21240-7, amfetamina 19346-6, kannabinoidy 3427-2, opiaty 3879-4), znaczenie kodów dla przesyłania wyników m.in. do IKP (Internetowe Konto Pacjenta),
- współpraca ze zleceniodawcą badania m.in. lekarz, personel medyczny, rodzice/opiekunowie (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej),
- omówienie studium przypadku i sprawozdania z wybranych przykładów.
Temat 6. Aktualne problemy związane z zanieczyszczeniami chemicznymi w żywności i przedmiotach codziennego użytku [45 minut]
- aktualne zagrożenia wynikające z zanieczyszczeń chemicznych w żywności i przedmiotach codziennego użytku,
- wybrane przyczyny zatruć wraz z ekspozycją zawodową (m.in. metale ciężkie), zadania toksykologii przemysłowej i środowiskowej i ocena ryzyka zdrowotnego dla zdrowia publicznego,
- mechanizmy toksycznego działania (metale ciężkie – ołów, azotany, bisfenol A),
- obraz kliniczny wybranych zatruć,
- diagnostyka laboratoryjna i algorytmy postępowania,
- standard stosowania LOINC w zakresie wybranych parametrów toksykologicznych m.in. ołów 77307-7, methemoglobina 2614-6, bisfenol A (LOINC 59288-1), znaczenie kodów dla przesyłania wyników m.in. do IKP (Internetowe Konto Pacjenta),
- współpraca ze zleceniodawcą badania m.in. lekarz, personel medyczny, pacjent (znaczenie laboratoryjnej porady diagnostycznej)
- omówienie studium przypadku i sprawozdania z wybranych przykładów.
Efekty uczenia się:
1. Wiedza
Do celów szczegółowych szkolenia w zakresie wiedzy należą:
- zdobycie wiedzy na temat funkcjonowania medycznych laboratoriów diagnostycznych/pracowni toksykologicznych wykonujących badania toksykologiczne oraz ich roli w diagnostyce zatruć (procedura zlecania badania, nadawanie trybu badania, dostępne metody analityczne);
- poznanie zasad formułowania sprawozdania (komentarz do badania i obowiązek przekazywania wartości krytycznych) i znaczenia laboratoryjnej porady diagnostycznej;
- zdobycie wiedzy na temat zespołów objawowych tzw. toksydromów (opis struktury zatrucia, podstawy badania przedmiotowego i podmiotowego);
- charakterystyka wybranych mechanizmów działania ksenobiotyków oraz ich wpływ na poszczególne narządy i układy organizmu (hepatotoksyczność paracetamolu, nefrotoksyczność antybiotyków aminoglikozydowych, kardiotoksyczność leków przeciwdepresyjnych);
- identyfikacja najważniejszych zaburzeń biochemicznych (równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej) występujących w przebiegu zatruć oraz ocena ich znaczenia klinicznego;
- omówienie najczęstszych przyczyn zatruć u dzieci i młodzieży, ze szczególnym uwzględnieniem leków (salicylany i dekstrometorfan) i substancji psychoaktywnych (amfetamina oraz jej pochodne, kannabinoidy, opiaty);
- zdobycie wiedzy na temat wybranych substancji toksycznych obecnych w żywności i przedmiotach codziennego użytku (metale ciężkie – ołów, azotany, bisfenol A).
2. Umiejętności
Do celów szczegółowych szkolenia w zakresie umiejętności należą:
- umiejętność wyboru właściwych badań toksykologicznych w przebiegu podejrzenia zatrucia w oparciu o określony toksydrom;
- analiza podstawowych wyników badań toksykologicznych, uwzględniając ich wartość diagnostyczną i ograniczenia;
- rozpoznawanie objawów uszkodzeń narządowych i układowych wywołanych przez wymienione substancje toksyczne;
- omówienie zatruć wybranymi gazami, rozpuszczalnikami i toksynami naturalnymi, uwzględniając ich mechanizm działania, obraz kliniczny i możliwości diagnostyczne;
- ocena szkodliwości wybranych substancji toksycznych obecnych w żywności i przedmiotach codziennego użytku;
- wyjaśnienie roli toksykologicznej diagnostyki laboratoryjnej w procesie leczenia (umiejętność raportowania wyników badań, zgłaszanie wartości krytycznych oraz wykorzystanie ustandaryzowanego języka wymiany danych – LOINC CODE);
- umiejętność formułowania laboratoryjnej porady diagnostycznej na etapie podejrzenia i potwierdzenia zatrucia.
3. Kompetencje społeczne
Do celów szczegółowych szkolenia w zakresie kompetencji społecznych należą:
- wykorzystanie zdobytej wiedzy w praktyce zawodowej do wstępnej oceny zagrożeń toksykologicznych;
- świadomość znaczenia współpracy interdyscyplinarnej pomiędzy medycznym laboratorium diagnostycznym/pracownią toksykologiczną, oddziałem toksykologicznym, szpitalnym oddziałem ratunkowym oraz innymi jednostkami uczestniczącymi w procesie diagnostyczno-terapeutycznym pacjenta zatrutego (rola laboratoryjnej porady diagnostycznej);
- umiejętność przekazywania informacji diagnostycznych, szczególnie w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia pacjenta (komunikacja z pacjentem lub opiekunem/rodzicem w zakresie wyników badań toksykologicznych);
- potrzeba ciągłego aktualizowania wiedzy i doskonalenia zawodowego w obszarze toksykologii klinicznej i diagnostyki laboratoryjnej;
- zdolność pracy pod presją czasu oraz podejmowania odpowiedzialnych działań w przypadkach zatruć wymagających pilnej diagnostyki;
- zrozumienie społecznych konsekwencji zatruć, zwłaszcza w grupach szczególnego ryzyka, takich jak dzieci i młodzież;
- komunikacja w zakresie toksyczności ksenobiotyków obecnych w żywności i przedmiotach codziennego użytku.